अमेरिका र इरानबीचको तनाव फेरि चरमोत्कर्षमा पुगेको छ। अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले इरानलाई नयाँ आणविक सम्झौता गर्न चेतावनी दिँदै सैन्य कारबाहीको धम्की दिएपछि इरानले पनि कडा प्रतिक्रिया जनाएको छ। यो तनावको मुख्य कारण इरानमा जारी विरोध प्रदर्शन र आर्थिक संकट हो, जसले मध्यपूर्व क्षेत्रमा युद्धको खतरा बढाएको छ।
तनावको मुख्य जड इरानको आर्थिक संकट र त्यसबाट उब्जिएको विरोध प्रदर्शन हो। डिसेम्बर २०२५ को अन्त्यतिर इरानमा राष्ट्रिय मुद्रा (रियाल) को मूल्यमा अभूतपूर्व गिरावट आएपछि प्रदर्शन सुरु भएको थियो। मूल्यवृद्धि ६० प्रतिशतभन्दा बढी भएको छ भने इरानले २० दिनदेखि इन्टरनेट सेवा बन्द गरेको छ, जसले दैनिक ३७ मिलियन डलरको आर्थिक नोक्सानी गरिरहेको छ। प्रदर्शनकारीहरूमाथि इरानी सुरक्षा फौजले हिंसात्मक दमन गरेको छ, जसमा सयौंको ज्यान गएको छ। अमेरिकाले यो दमनलाई ‘रातो रेखा’ भन्दै हस्तक्षेपको चेतावनी दिएको छ। यसअघि जुन २०२५ मा अमेरिकाले इरानका तीन आणविक साइटमा हमला गरेको थियो, जसले तनावलाई थप उचालिदिएको छ।
अमेरिकाले के चाहन्छ?
ट्रम्प प्रशासनले इरानलाई आणविक कार्यक्रम सीमित गर्न र ब्यालिस्टिक मिसाइल उत्पादन रोक्न दबाब दिइरहेको छ। ट्रम्पले सामाजिक सञ्जालमा लेखेका छन्, “इरानले वार्ताको टेबलमा आएर निष्पक्ष सम्झौता गर्नुपर्छ, आणविक हतियार होइन।” यदि इरानले मानेन भने ‘पहिलेभन्दा ठूलो हमला’ गर्ने धम्की दिएका छन्। अमेरिकाले २०१५ को आणविक सम्झौताबाट बाहिरिएपछि नयाँ सम्झौता खोजिरहेको छ। साथै, इरानमा प्रदर्शनकारीहरूको हत्या रोक्न र आर्थिक सुधार गर्न पनि दबाब दिइरहेको छ।
इरानले के चाहन्छ?
इरानले आफ्नो आणविक कार्यक्रमलाई शान्तिपूर्ण उद्देश्यका लागि मात्र भन्दै अमेरिकी माग अस्वीकार गरेको छ। इरानी विदेशमन्त्री अब्बास अराघचीले भनेका छन्, “हाम्रा बहादुर फौजहरू तयार छन्, ट्रिगरमा औंला राखेर।” इरानले अमेरिकी प्रतिबन्ध हटाउन र आफ्नो आर्थिक संकट सम्बोधन गर्न चाहन्छ। उनीहरूले प्रदर्शनलाई दबाउने नीति जारी राखेका छन् र अमेरिकालाई ‘रातो रेखा ननाघ्न’ चेतावनी दिएका छन्।
अमेरिकाले इरानमा हमला गर्ने योजना बनाएको छ?
अमेरिकाले सैन्य तयारी बढाएको छ तर हमलाको निर्णय भएको छैन। ट्रम्पले ‘मासिभ आर्माडा’ (विशाल नौसेना समूह) इरानतर्फ पठाएको बताएका छन्। यसमा युएसएस अब्राहम लिङ्कन विमानवाहक जहाज, युद्धपोतहरू र मध्यपूर्वमा सैन्य अभ्यास समावेश छन्। विश्लेषकहरूका अनुसार, यो हमला प्रदर्शन दबाउने इरानी सरकारलाई लक्षित हुन सक्छ तर पूर्ण युद्ध निम्त्याउने छैन। अमेरिकी विदेशमन्त्री मार्को रुबियोले यो ‘आत्मरक्षाका लागि’ भनेका छन्।
सम्भावित हमला सीमित र लक्षित हुन सक्छ, जस्तै आणविक साइटहरूमा हवाई हमला वा साइबर आक्रमण। जुन २०२५ को हमलाजस्तै ‘सर्जिकल स्ट्राइक’ हुन सक्छ, जसले इरानको आणविक क्षमतालाई कमजोर पार्छ। पूर्ण आक्रमण भने क्षेत्रीय युद्ध निम्त्याउन सक्छ।
इरानले कडा प्रतिक्रिया दिने चेतावनी दिएको छ। इरानी सर्वोच्च नेता अयातोल्लाह अली खामेनीका सल्लाहकारले ‘अभूतपूर्व प्रतिक्रिया’ दिने र ‘टेल अभिभको मुटुमा हमला गर्ने’ भनेका छन्। इरानले अमेरिका, इजरायल र उनीहरूका सहयोगीहरूलाई लक्षित गर्ने बताएको छ।
इरानले प्रत्यक्ष हमला, प्रोक्सी समूहहरू (जस्तै हिजबुल्लाह, हाउथी) मार्फत अमेरिकी आधारहरूमा आक्रमण वा इजरायलमा मिसाइल हमला गर्न सक्छ। क्षेत्रीय तेल मार्गहरू बन्द गर्न वा साइबर आक्रमण गर्न पनि सम्भावना छ, जसले विश्वव्यापी ऊर्जा बजार प्रभावित हुन सक्छ।
