मंगलबार जम्मू र कश्मीरको पहलगाममा भएको आतंकवादी हमलापछि भारत र पाकिस्तानबीच तनाव उत्कर्षमा पुगेको छ। यो हमलामा २६ जना पर्यटकको मृत्यु भएको थियो, जसमा २५ जना भारतीय र एक नेपाली नागरिक थिए।
हमलाको जिम्मेवारी लश्कर-ए-तैयबासँग सम्बन्धित द रेसिस्टेन्स फ्रन्ट (TRF) ले लिएको छ। भारतले यो हमलालाई पाकिस्तानसँग जोडेर कडा कदम चालेको छ, भने पाकिस्तानले आफ्नो संलग्नता अस्वीकार गर्दै जवाफी कदम उठाएको छ।
यहाँ हालसम्मका प्रमुख घटनाक्रम, भारत र पाकिस्तानको प्रतिक्रिया, र युद्धको सम्भावनाबारे चर्चा गरिएको छ।
भारतले के गर्यो?
पहलगाम हमलालाई पाकिस्तानबाट सञ्चालित आतंकवादसँग जोड्दै भारतले बुधबार मन्त्रिपरिषद् सुरक्षा समिति (CCS) को बैठक बसेर पाँचवटा कडा कदम चालेको छकश्मीर हमलापछि भारत र पाकिस्तानबीच के-के भयो? युद्धको सम्भावना कति?
१. इन्डस वाटर सन्धिको निलम्बन
भारतले सन् १९६० मा भएको इन्डस वाटर सन्धिलाई तत्कालका लागि निलम्बन गरेको छ। यो सन्धि दुई देशबीच पानी बाँडफाँटको प्रमुख आधार थियो। यो निलम्बनलाई भारतले पाकिस्तानले आतंकवादलाई समर्थन गर्न छोडेपछि मात्र हटाउने शर्त राखेको छ। अर्थात् अब भारतले इन्डस नदीबाट पाकिस्तानलाई पानी दिने छैन । यसको असर पाकिस्तानको कृषि र सिचाईमा पर्ने छ।
२. अटारी-वाघा सीमा बन्द
भारतले अटारी-वाघा सीमा चौकी तत्काल बन्द गरेको छ, जुन भारत र पाकिस्तानबीचको प्रमुख स्थलमार्ग हो।
३. पाकिस्तानी कूटनीतिज्ञहरूलाई निष्कासन
भारतले नयाँ दिल्लीस्थित पाकिस्तानी उच्चायोगका सैन्य, नौसेना र वायुसेना सल्लाहकारलाई “पर्सोना नन ग्राटा” घोषित गर्दै एक हप्ताभित्र देश छोड्न आदेश दिएको छ। साथै, इस्लामाबादस्थित भारतीय उच्चायोगका समान सल्लाहकारहरूलाई पनि फिर्ता बोलाइएको छ।
४. सार्क भिसा रद्द
पाकिस्तानी नागरिकका लागि सार्क भिसा छूट योजना रद्द गरिएको छ, र भारतमा रहेका पाकिस्तानी नागरिकलाई ४८ घण्टाभित्र देश छोड्न आदेश दिइएको छ।
५. कूटनीतिक सम्बन्धमा कटौती
दुवै देशका उच्चायोगका कर्मचारीको संख्या ५५ बाट ३० मा झार्ने निर्णय भएको छ।
भारतका प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले हमलाकारीहरूलाई “पृथ्वीको कुनै पनि कुनामा पुगेर सजाय दिने” प्रतिबद्धता व्यक्त गरेका छन्। रक्षामन्त्री राजनाथ सिंहले पनि हमलामा संलग्न व्यक्तिहरू र पर्दा पछाडिका योजनाकारहरूलाई कारबाही गर्ने भएका छन्। भारतले पहलगाम हमलाबारे सबै दलको बैठक बोलाएको छ, जहाँ रक्षामन्त्री सिंहले सबै दलका नेताहरूलाई जानकारी दिनेछन्।
पाकिस्तानले के गर्यो?
पाकिस्तानले पहलगाम हमलामा आफ्नो संलग्नता अस्वीकार गरेको छ र भारतको आरोपलाई “आधारहीन” र “गैरजिम्मेवार” भनेको छ। जवाफमा, पाकिस्तानले पनि कडा कदम चालेको छ।
१. हवाई क्षेत्र र सीमा बन्द
पाकिस्तानले भारतीय वायु कम्पनीहरूका लागि आफ्नो हवाई क्षेत्र बन्द गरेको छ र वाघा सीमा चौकी बन्द गरेको छ।
२. सिमला सम्झौता निलम्बन
पाकिस्तानले सन् १९७२ को सिमला सम्झौता, जसले नियन्त्रण रेखा (LoC) स्थापना गरेको थियो, निलम्बन गरेको छ। यो सम्झौता दुई देशबीचको शान्तिको प्रमुख आधार थियो।
३. भारतीय कूटनीतिज्ञहरूलाई निष्कासन
पाकिस्तानले इस्लामाबादस्थित भारतीय उच्चायोगका सैन्य सल्लाहकारहरूलाई अप्रिल ३० सम्ममा देश छोड्न आदेश दिएको छ।
४. राष्ट्रिय सुरक्षा समितिको बैठक
पाकिस्तानका प्रधानमन्त्री शेहबाज शरीफको अध्यक्षतामा राष्ट्रिय सुरक्षा समितिको बैठक बिहीबार बसेको छ, जहाँ भारतको कदमको जवाफबारे निर्णय लिइनेछ।
पाकिस्तानका रक्षामन्त्री ख्वाजा आसिफले हमलालाई भारतको “घरेलु विद्रोह” को परिणाम भनेका छन् र भारतको हिन्दुत्व नीतिलाई दोष दिएका छन्।
सम्बन्ध बिग्रियो
पहलगाम हमलापछि भारत र पाकिस्तानबीचको सम्बन्ध नाजुक अवस्थामा पुगेको छ। भारतको कडा कूटनीतिक र आर्थिक कदम र पाकिस्तानको जवाफी कारबाहीले तनाव थप बढाएको छ। युद्धको सम्भावना कम भए पनि, सैन्य कारबाहीको सम्भावनालाई पूर्ण रूपमा नकार्न सकिँदैन। अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले दुवै देशलाई संयम अपनाउन आग्रह गरेको छ, तर कश्मीर विवादको जटिलताले यो तनावलाई तत्काल समाधान गर्न कठिन बनाएको छ।
युद्धको सम्भावना कति ?
पहलगाम हमलाले भारत र पाकिस्तानबीचको सम्बन्धलाई नयाँ तनावको बिन्दुमा पुर्याएको छ। दुवै देश परमाणु हतियारसहित सशस्त्र छन्, जसले कुनै पनि सैन्य कारबाहीको जोखिमलाई गम्भीर बनाउँछ। विज्ञहरूका अनुसार, भारतले सन् २०१६ को उरी हमला र सन् २०१९ को पुलवामा हमलापछि जस्तै “सर्जिकल स्ट्राइक” वा सीमापार हवाई हमला गर्न सक्छ। तर, यस्तो कदमले पाकिस्तानको जवाफी कारबाही निम्त्याउन सक्छ, जसले द्वन्द्वलाई अनियन्त्रित बनाउन सक्छ।
विश्लेषक माइकल कुगलम्यानका अनुसार, यो हमलाको उच्च मृत्युदर र सर्वसाधारणलाई निशाना बनाइएकाले भारतले पाकिस्तानको संलग्नताको आशंकामा सैन्य जवाफ दिन सक्छ। तर, परमाणु हतियारको उपस्थितिले दुवै पक्षलाई सावधानी अपनाउन बाध्य बनाउँछ। सैन्य इतिहासकार श्रीनाथ राघवनले भनेका छन्, “पाकिस्तानले पनि जवाफ दिनेछ, जसले गलत अनुमानको जोखिम बढाउँछ।”
