भारतको प्रमुख विद्युत् प्रसारण कम्पनी पावर ग्रिड कर्पोरेसन अफ इन्डिया लिमिटेड (पावरग्रिड) ले नेपालको ९०० मेगावाट क्षमताको अरुण-३ जलविद्युत् आयोजनाबाट विद्युत् निकासीका लागि प्रसारण प्रणालीको भारतीय भाग सफलतापूर्वक सञ्चालनमा ल्याएको छ।
यो “अरुण-३ (९०० मेगावाट) जलविद्युत् आयोजना, नेपालबाट विद्युत् निकासीका लागि प्रसारण प्रणाली – भारतीय भाग” २०२३ सेप्टेम्बर ३ देखि नै सञ्चालनमा रहेको थियो। तर, केन्द्रीय विद्युत् नियामक आयोग (CERC) को नियम अनुसार हालै औपचारिक रूपमा घोषणा गरिएको हो। यो प्रणाली भारतको सतलज जल विद्युत् निगम (SJVN) को सहायक कम्पनी एसएपीडीसी (SAPDC) ले विकास गरिरहेको अरुण-३ आयोजनासँग जोडिएको छ।
अरुण-३ जलविद्युत् आयोजना संखुवासभा जिल्लाको दिङ्दिङमा रहेको अरुण नदीमा निर्माणाधीन छ। यो पिकिङ रन-अफ-रिभर (Peaking Run-of-River) प्रकृतिको आयोजना हो। यसले वार्षिक करिब ४००० गिगावाट घण्टा (GWh) स्वच्छ विद्युत् उत्पादन गर्न सक्ने अपेक्षा गरिएको छ। प्रसारण प्रणालीमा ४०० केभी क्षमताको लाइन रहेको छ जसले नेपालको दिङ्दिङबाट भारतीय सीमाना हुँदै मुझफ्फरपुर (बिहार) सम्म जोडिन्छ।
यो घटनाले नेपालबाट भारततर्फ स्वच्छ जलविद्युत् आयात गर्न बाटो खोलिदिएको छ। अरुण-३ आयोजना पूर्ण रूपमा सञ्चालनमा आएपछि यसबाट उत्पादित विद्युत् भारतीय राष्ट्रिय ग्रिडमा सहज रूपमा प्रवेश गर्न सक्नेछ।
SJVN Ltd. को पूर्ण स्वामित्व भएको एसएपीडीसी (SAPDC) ले BOOT (Build-Own-Operate-Transfer) मोडेलमा आयोजना विकास गर्दैछ। निर्माण कार्य करिब ७४ प्रतिशत पूरा भइसकेको छ। आयोजना सन् २०२७ सम्म पूर्ण सञ्चालनमा आउने अनुमान छ।
आयोजनाबाट नेपालले करिब २१.९ प्रतिशत निःशुल्क विद्युत् र रोयल्टी पाउँछ। यो आयोजना नेपालको जलविद्युत् निर्यातलाई बढावा दिने र भारतको नवीकरणीय ऊर्जा मिश्रणमा योगदान दिने प्रमुख परियोजना हो। नेपालतर्फको प्रसारणलाइनको निर्माण भने पुरा भईसकेको छैन ।
