विश्वव्यापी कच्चा तेलको बजारमा हालैको विकासक्रमले तेलको मूल्यमा उल्लेखनीय वृद्धि भएको छ। ब्रेन्ट क्रुड तेलको मूल्य १०० अमेरिकी डलर प्रति ब्यारेलभन्दा माथि पुगेको छ ।
यो वृद्धिको मुख्य कारण मध्यपूर्वमा बढ्दो भूराजनीतिक तनाव हो। अमेरिका र इजरायलले इरानमा गरेको संयुक्त सैन्य हमला तथा इरानले होर्मुज जलमार्ग बन्द गर्ने धम्कीले विश्वव्यापी तेल आपूर्तिमा अवरोध सिर्जना गरेको छ। यो जल मार्गबाट दैनिक करिब २० मिलियन ब्यारेल तेल ढुवानी हुने गर्दछ, जसको अवरोधले विश्व बजारमा तेलको अभाव हुन सक्छ। यसले गर्दा तेलको मूल्यमा ९ प्रतिशतभन्दा बढीको वृद्धि भएको छ।
विश्लेषकहरूका अनुसार यदि द्वन्द्व लम्बियो भने कच्चा तेलको मूल्य ११० डलर वा यहाँसम्म कि १५० डलर प्रति ब्यारेलसम्म पुग्न सक्छ। तर यदि छिट्टै समाधान भयो भने मूल्य ८५ डलरमा पुगेर वर्षको अन्त्यसम्म ७० डलरमा स्थिर हुन सक्छ। जेपी मोर्गनका अनुसार, आपूर्ति-मागको कमजोर आधारभूत कारणले २०२६ मा औसत मूल्य ६० डलर रहन सक्छ, तर हालको द्वन्द्वले यो पूर्वानुमानलाई प्रभावित गरेको छ।
नेपाल र भारतमा यसको प्रभाव कस्तो पर्न सक्छ?
भारतमा हाल पेट्रोल र डिजेलको मूल्य स्थिर छ। दिल्लीमा पेट्रोलको मूल्य ९४.७७ भारतीय रुपैयाँ प्रति लिटर र डिजेलको ८७.६७ रुपैयाँ छ। भारतीय सरकारले मूल्य नबढाउने बताएको छ, तर यदि तेलको मूल्य लामो समय उच्च रह्यो भने तेल कम्पनीहरूले मूल्य वृद्धि गर्न सक्छन्। र भारतले पनि डिजेल र पेट्रोलको मूल्य बढाउने देखिन्छ।
नेपालले पनि भारतबाट नै पेट्रोलियम पदार्थ आयात गर्ने भएकोले भारतमा मूल्य बढेमा नेपालमा पनि मूल्य बढ्ने छ। नेपालमा नेपाल आयल निगम (एनओसी) ले हाल इन्धन मूल्य अपरिवर्तित राखेको छ। काठमाडौंमा पेट्रोलको मूल्य १५७ नेपाली रुपैयाँ प्रति लिटर र डिजेलको १४२ रुपैयाँ छ। एनओसीले अन्तर्राष्ट्रिय मूल्य वृद्धि भए पनि उपभोक्तालाई राहत दिन मूल्य नबढाउने निर्णय गरेको छ। तर नेपालले सम्पूर्ण इन्धन भारतबाट आयात गर्ने भएकाले यदि भारतमा मूल्य बढ्यो भने नेपालमा पनि असर पर्नेछ। यसले उत्पादन लागत बढाई मुद्रास्फीति र आर्थिक वृद्धिमा नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ।
नेपाल आयल निगमले हरेक अंग्रेजी महिनाको १ र १५ तारिखमा पेट्रोलियम पदार्थको मूल्य समायोजना गर्दै आएको छ। यस अघि मार्च १ तारिखमा भारतबाट बढेर आएको भए पनि मूल्य समायोजन गरिएको थिएन, अब १५ तारिखमा मूल्य समायोजना गर्दा पेट्रोलियम पदार्थको मूल्य बढ्ने सम्भावना देखिएको छ।
विश्लेषकहरूले चेतावनी दिएका छन् कि यदि होर्मुज जल मार्ग पूर्ण रूपमा बन्द भयो भने विश्वव्यापी ऊर्जा सङ्कट आउन सक्छ, जसले नेपाल जस्ता आयात निर्भर देशहरूलाई बढी प्रभावित गर्नेछ।
