दुर्गाराज श्रेष्ठ
नेपालको खुला सिमानाबाट अवैध रूपमा भित्रिने सामानले देशको अर्थतन्त्रमा गम्भीर नकारात्मक असर पार्छ । विशेषगरी भारतसँगको खुला सिमाना भएका कारण नेपालमा भन्सार छलेर विभिन्न वस्तुहरू भित्रिने क्रम बढ्दो छ । यसले सरकारी राजस्व घटाउने, स्वदेशी उद्योगलाई कमजोर बनाउने, रोजगारीमा असर पार्ने तथा बजारको सन्तुलन बिगार्ने जस्ता समस्याहरू निम्त्याउँछ ।
सबैभन्दा पहिले, अवैध सामानको प्रवेशले सरकारको राजस्व संकलनमा ठूलो क्षति पुर्याउँछ । वैधानिक रूपमा सामान आयात गर्दा भन्सार, कर तथा अन्य शुल्क तिर्नुपर्छ । तर अवैध रूपमा भित्रिएका सामान यस्ता शुल्क नतिरी आएका हुन्छन् । यसले राज्यको आम्दानी घटाउँछ र विकास निर्माण, शिक्षा, स्वास्थ्य तथा पूर्वाधारमा लगानी गर्ने सरकारी क्षमतामा कमी आउँछ ।
दोस्रो, यसले स्वदेशी उद्योग तथा उत्पादनलाई प्रत्यक्ष असर गर्छ । अवैध रूपमा भित्रिएका सामान सस्तो हुने भएकाले उपभोक्ताहरू त्यतैतिर आकर्षित हुन्छन् । फलस्वरूप, स्वदेशी उद्योगका उत्पादनको माग घट्छ, उद्योग बन्द हुने अवस्था आउन सक्छ र बेरोजगारीको समस्या बढ्छ । उदाहरणका लागि, नेपालमा अवैध रूपमा भित्रिने कपडा, जुत्ता, इलेक्ट्रोनिक सामग्री तथा कृषि उत्पादनले स्थानीय उत्पादकहरूलाई प्रतिस्पर्धा गर्न कठिन बनाएको छ ।
तेस्रो, अवैध व्यापारले बजार प्रणालीमा असन्तुलन ल्याउँछ । गुणस्तर परीक्षण नगरी ल्याइने सामानले उपभोक्ताको स्वास्थ्य र सुरक्षामा समेत जोखिम उत्पन्न गर्न सक्छ । साथै, कालोबजारी, भ्रष्टाचार तथा संगठित अपराधलाई समेत यसले प्रोत्साहन दिन्छ, जसले समग्र आर्थिक प्रणालीलाई नै कमजोर बनाउँछ ।
नेपाल मात्र होइन, अन्य देशहरूमा पनि यस्ता समस्या देखिन्छन् । उदाहरणका लागि, भारत र बंगलादेशबीचको सिमानामा कपडा, गाईवस्तु तथा खाद्यान्नको अवैध व्यापार हुने गरेको पाइन्छ । यसले दुबै देशको राजस्वमा असर पार्ने र स्थानीय उद्योगलाई कमजोर बनाउने समस्या सिर्जना गरेको छ ।
त्यस्तै, अमेरिका–मेक्सिको सिमानामा पनि अवैध रूपमा विभिन्न वस्तु तथा लागुऔषधको तस्करी हुने गरेको छ । जसले ति दुबै देशको अर्थतन्त्र, सुरक्षा र सामाजिक व्यवस्थामा चुनौती उत्पन्न गराएको छ । अफ्रिकाका केही देशहरू, जस्तैः नाइजेरियामा पनि छिमेकी देशहरूबाट इन्धन तथा अन्य वस्तुको अवैध आयात हुने समस्या देखिन्छ, जसले सरकारी आम्दानीमा ह्रास आएको छ ।
यस समस्याको समाधानका लागि सिमाना व्यवस्थापनलाई प्रभावकारी बनाउनु, भन्सार प्रणालीलाई आधुनिक बनाउनु, कडाइका साथ कानुन कार्यान्वयन गर्नु तथा जनचेतना अभिवृद्धि गर्नु आवश्यक छ । साथै, स्वदेशी उद्योगको संरक्षण र प्रवर्द्धनका लागि विशेष नीति तथा सहुलियत कार्यक्रम लागू गर्नुपर्छ । छिमेकी देशहरूसँग सहकार्य गरेर दुइपक्षीय रुपमै अवैध व्यापार नियन्त्रणका कदम चाल्नु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ ।
अन्त्यमा, खुला सिमानाबाट हुने अवैध व्यापारले नेपालजस्तो विकासोन्मुख देशको अर्थतन्त्रमा गम्भीर चुनौती सिर्जना गरिरहेको छ । यसलाई नियन्त्रण गर्न प्रभावकारी नीति, कडा अनुगमन तथा अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य आवश्यक छ । यसरी मात्र देशको आर्थिक स्थायित्व, स्वदेशी उत्पादनको संरक्षण तथा दीगो विकास सुनिश्चित गर्न सकिन्छ । यसमा सरकार, भन्सार प्रशासन र सुरक्षा प्रशासनसहित ब्यापारिक समुदायबीच पनि सहकार्य हुनु आवश्यक छ ।
