उच्च मुद्रण लागत र छिट्टै झुत्रिने कागजी नोटको समस्याबाट जोगिन भारतीय रिजर्भ बैंक (RBI) ले फेरि प्लास्टिक/पोलिमर नोट छाप्ने योजना पुनः चर्चामा ल्याएको छ। बैंकको हालैका बोर्ड बैठकहरूमा यो विषयमा गम्भीर छलफल भएको बताईएको छ।
बैंकले सुरुमा ₹१० वा अन्य साना मूल्यका पोलिमर नोटको पाइलट प्रोजेक्ट (परिक्षण) गर्न लागेको छ। यी नोट बाइएक्सियली ओरिएन्टेड पोलिप्रोपिलिन (BOPP) बाट बन्नेछन्। यस्ता नोट पानी, फोहोर र घामबाट कम प्रभावित हुन्छन् र २ देखि ५ गुणा लामो समय टिक्छन्।
वित्त मन्त्रालयसँगको समन्वयमा यो योजना अघि बढाउने बैंकको तयारी छ। हालको उच्च मुद्रण खर्च (आर्थिक वर्ष २०२५ मा ₹६,३७२ करोड) र २३.८ अर्ब नोट नष्ट गर्नुपर्ने अवस्थाले यसलाई आवश्यक बनाएको छ। अहिले यो योजना पाइलट चरणमा छ। सफल भएमा क्रमशः अन्य डिनोमिनेसनमा विस्तार गरिनेछ। जनताको प्रतिक्रिया, मौसम परीक्षण (उच्च तापक्रम) र ATM मेसिन अनुकूलता जाँच गरिनेछ।
भारतले २०१३ मा ₹१० का प्लास्टिक नोट पाइलट रूपमा ५ शहरहरू (कोची, माइसोर, जयपुर, भुवनेश्वर, शिमला) मा छापेको थियो। तर २०१७/१८ पछि यो योजना रोकियो।
उच्च तापक्रममा नोट एकसाथ टाँसिने समस्या, प्राविधिक कमजोरी र लागत-लाभ विश्लेषणमा पर्याप्त सकारात्मक नतिजा नआएको, डिजिटल भुक्तानी (UPI) र CBDC को बढ्दो प्रयोगले आवश्यकता घटेको कारणले त्यस समय यस्ता नोट छपाई कार्य बन्द गरिएको थियो।
पोलिमर नोट महँगो लाग्छ तर लामो समयमा सस्तो पर्छ किनकि बारम्बार छाप्नु पर्दैन। यी नोट रिसाइकल गर्न सकिन्छ।
केही देशमा नोट चिप्लो/टाँसिने समस्या देखिएको छ।
नेपालले पनि २००२ मा राजा ज्ञानेन्द्रको राज्याभिषेकको अवसरमा ₹१० को पोलिमर नोट छापेको थियो। तर केही समयमै बन्द गरिएको थियो।
