नेपालको ‘पहाडी भेग’ हावापानी र मौसका कारण रैथाने कृषि उब्जनीका लागि अनुकुल भूमि मानिन्छ । तर, उत्पादित कृषि उपजले बजार पाउन सकिरहेका हुँदैनन् । जसका कारण युवा जनशक्ति कृषि कर्ममा रमाउन छोडेको छ, गाउँका बारी बाँझा र उजाड हुँदै गएका छन् ।
यस्तै यस्तै निराशाका बीचमा पनि आशाको दीप प्रज्वलन गराइरहेका छन् प्रशान्त घिमिरे । हो, उनले देशका पहाडी भू–भागमा फलेका अन्न तथा गेडागुडीलाई नेपालका शहरहरुमा मात्रै होइन, विश्व बजारमा पु¥याइरहेका छन् । त्यो पनि ‘पहाडी फुड्स’को नामबाट मुलुककै ब्राण्डिङ हुने गरी ।
यतीमात्रै होइन, काठमाडौँ उपत्यकामा सामान अर्डर गरेको १० देखि १५ मिनेटमै उपभोक्ताको दैलोसम्म पु¥याउने ‘फास्टो नेपाल’ नामक ‘क्विक कमर्श’ पनि उनकै समूहले एकसाथ अघि बढाइरहेको छ ।
जसले ‘हाईलाईफ ब्राण्ड’ जन्माए
रुपन्देहीको तीलोत्तमास्थित मणिग्राममा जन्मिएका प्रशान्त घिमिरे सानैदेखि रचनात्मक कर्म गर्न रुचाउँथे । उनी प्राविधिक क्षेत्रमा अधिक रुचि राख्थे । उनका हजुरबुबा किराना पसल चलाउँथे । प्रशान्तका बुबा र अंकलले उद्यमको आकार बढाउँदै लगेका थिए । बुबा तुलसी घिमिरेले काठमाडौँको न्यूरोडमा होलसेल पसल पनि चलाउँथे । त्यसै सिलसिलामा काठमाडौँमै धागो फ्याक्ट्री पनि खोलेका थिए । तर, कालान्तरमा काठमाडौँबाट उक्त फ्याक्ट्री मणिग्राममै सारियो ।
त्यसपछि प्रशान्त पनि बुबासँगै काठमाडौँबाट मणिग्राम नै फर्किए । त्यहाँ फर्किएर प्रशान्तका बुबाले कर्नफ्लेक्स उद्योग खोले । यो २०२५८ सालतीरको कुरा हो । उनका बुबा पनि त्यतीबेला नै प्रविधिमा रुचि राख्थे, उद्योग तथा कम्पनीको काममा पनि सकेसम्म प्रविधि नै प्रयोग गर्थे । यसका लागि कम्युटर ईन्जिनियर नै पढेको मान्छेलाई तुलसी घिमिरेले कर्मचारीका रुपमा राखेका थिए । प्रशान्त ती व्यक्तिसँगै बसेर उसले गरेको काम हेर्थे । ‘म छेउमा बसेर हेर्थे, सिक्ने रुचि पनि थियो । यसैगरी नै धेरै कुरा सिकियो’ प्रशान्त स्मरण गर्छन्, ‘त्यसपछि कतीपय काम त मैले नै गर्न थालेँ । कक्षा ७ मा पढ्दा नै म कम्प्युटरका धेरै कुरा जान्ने भइसकेको थिएँ ।’
प्रशान्त घिमिरे, रविन शर्मा लगायत उनीहरु भेला हुन्थे, बालमस्तिष्कमा अनायासै आएका उद्यम व्यवसायका कुरा झिक्थे । बिल गेट्स जस्ता विश्वका धनी व्यक्तिहरुका कुरा गर्थे । अनेकन बिजेनसका आइडिया निकाल्थे, बिल गेट्स जस्तै बन्ने सपना बुन्थे ।
कक्षा ८ मा पढ्न भने प्रशान्त काठमाडौँ आए । विद्यालय तहमा उनको पढाई राम्रो थियो, तर कक्षा १० भन्दा माथि उनले पढ्न रुचि गरेनन् । ‘कम्प्युटर सम्बन्धी धेरै कुराहरु सिकेको थिएँ, बाहिरी किताबहरु पढ्थे, अंकलले ल्याएर राखेका कम्युनिष्ट घोषणापत्रका किताबहरु पढ्थेँ’ उनी भन्छन्, ‘मलाई कलेज गएर घोकेर पढ्ने रुचि भएन ।’
त्यसपछि उनी बुटवल गए । त्यहाँ उनको परिवारले चिउरा फ्याक्ट्री बनाउँदै थियो । जसको नेतृत्व प्रशान्तका अंकलले गरिरहेका थिए । प्रविधिको ज्ञान भएपनि प्रशान्तसँग बिजनेस सम्बन्धी ज्ञान, सीप र अनुभव थिएन । त्यसपछि अंकलले नै चिउरा फ्याक्ट्रीको एकाउण्टिङ् हेर्ने जिम्मा दिए । उनले १ वर्ष एकाउण्टको काम सम्हाले ।
तर, उनीहरुले बेच्ने चिउराको कुनै ‘ब्राण्ड नाम’ थिएन, बोरामा राखेर बेच्न पठाउँथे । क्वालिटीको चिउरा भएपनि ब्राण्डिङ थिएन । फलतः चिउराको व्यवसाय घाटामा जान थाल्यो । यसले सिङ्गो परिवारलाई नै चिन्तित बनायो ।
यसपछि अब बोरामा होइन, ब्राण्ड बनाएर ‘प्याकेट’मा राखेर चिउरा बजार पठाउनुपर्छ भन्नेमा परिवार एकमत भयो । तर, गर्ने कसरी ? प्रशान्तले फ्याट्ट आइडिया लगाएः ‘हाईलाईफ’ । साथमा, स्तरीय प्याकेजिङ र बजारीकरण । ‘हामी घरमा वा साथीभाईसँग टिभी हेर्दा अरु समाचार हेर्थे, फिल्म र गीत हेर्थे । मचाहिँ विज्ञापन हेर्थेँ’ प्रशान्त सम्झिन्छन्, ‘भारतीय च्यानलमा आउने विभिन्न वस्तुका विज्ञापनमा देखिएको प्याकेट मन परेर खोजीखोजी समान ल्याउँथे । नेपालमा नपाएको अवस्थामा म सुनौली गएर पनि सामान लिएर आएको छु । हाम्रो घरबाट सुनौली नाका नजिकै पर्छ ।’
यसले उनलाई प्याकेजिङमा पनि ‘कम्प्रोमाइज’ गर्नुहुँदैन भन्ने सिकाएको थियो । त्यसपछि ‘हाईलाईफ’ ब्राण्डको जन्म भयो । प्याकेटको चिउरा बोकेर उनी आफै बुटवल बजारमा डुल्थे, पसल पसलमा पुगेर प्रतीक्रिया लिन्थे । फलस्वरुपः करिब ३ वर्षमै हाईलाईफले चिउरासहित झण्डै १ सयभन्दा बढी आईटम बनाउन थाल्यो ।
लगानी बिस्तार गर्ने क्रममा हाईलाईफमा लगानीकर्ता थपिए÷भित्रिए । हाथवे इन्भेस्टमेन्ट नेपाल लिमिटेड र बिग ईन्डस्ट्रिज लिमिटेड लगानीकर्ताका रुपमा हाईलाईफमा भित्रिएपछि प्रशान्तले त्यसको व्यवस्थापकीय भूमिकाबाट आराम पाए ।
अनि जन्मियो ‘पहाडी फुड्स’
नेपालका डाँडाकाँडा र रनवन डुल्दा नेपाली माटोका उब्जनीहरुले ‘अर्गानिक’ वस्ुतको मोल नपाएको भान प्रशान्तलाई हुन्थ्यो । पहाडी हावापानीमा उब्जेका स्वच्छ र स्वस्थ खानेकुराको मूल्य किसानले नपाईरहेको देखेका उनले एकदिन हाईलाईफकै सञ्चालक समितीको बैठकमा ‘हाईलाईफ अर्गानिक’ भनेर स्थानीय र अर्गानिक उत्पादनको क्षेत्रमा पनि काम गर्ने प्रस्ताव गरेका थिए रे । तर, उनको प्रस्ताव अनुुसार अघि बढ्न बोर्ड तयार भएन ।
साथमा, प्रशान्त र उनको टिम ‘क्वीक कमर्श’को मोडलमा ‘फास्टो नेपाल’ नामक डेलिभरी कम्पनीको तयारीमा पनि जुटिरहेको थियो । तर, ठूलो बजेट आवश्यक पर्ने भएकाले तत्काल यसलाई ‘लन्च’ गरिएको थिएन ।
समय क्रमसँगै ४० करोड पोर्टफोलियो पुगेको हाईलाईफबाट प्रशान्त बाहिरिए । र, आफ्नो योजना मुताबिक काम गर्न स्वतन्त्र भए । श्रीमती कामना घिमिरे साथमा थिइन् । त्यसपछि अर्गानिक खानेकुरालाई ब्राण्डिङ गर्ने योजना बनाए । श्रीमान् र श्रीमतीको २०÷२० लाख रुपैयाँ लगानीबाट २०७९ वैशाखमा ‘पहाडी फुड्स’को विधिवत् जन्म भयो ।
कुनैपनि यात्रामा एक्लै निस्कँदा गन्तव्यमा पुगिन्छ कि पुगिन्न भन्ने टुङ्गो हुँदैन । साथी र सहयात्री साथमा भए भने ढिलोचाँडो अवश्य पनि गन्तव्य चुम्न सकिन्छ । ‘हामीले ४० लाखबाट सुरु गरेपछि सोही वर्ष अरु साथीहरु पनि जोडिनुभयो, त्यसवर्ष हाम्रो लगानी १ करोड ६० लाख पुगेको थियो’ प्रशान्त भन्छन्, ‘एक्लै गरेर हुने कामपनि होईन यो, साझेदार चाहिन्छ । अहिले हामी ३० जना सहयात्री पुगेका छौँ । हाम्रो लगानी पनि १० करोड पुगेको छ ।’
माग धान्न मुस्किल
गेडागुडीलाई केन्द्रित गरेर काम गर्दै आएको पहाडी फुड्सले वस्तुको बिक्री सुरु गरेको १५ महिना पूरा भएको छ । गत आर्थिक वर्षमा कुल ११ करोडको कारोबार गरेको पहाडीले ४ करोडको त निर्यात नै गरेको छ । चालु आर्थिक वर्षको पहिलो महिनामै १ करोड बराबरको निर्यात भइसकेको छ ।
पहाडीले आन्तरिक बजारमा ५० आइटम बिक्री गर्दै आएको छ भने विदेशमा २ सयभन्दा बढी आईटमहरु पठाउँदै आएको छ । जुम्लाको गेडागुडी, भोजपूरको सिमी, पाल्पा, गुल्मी र अर्घाखाँचीको गहत, पर्वत र बागलुङको फापरसहित काभ्रे, नुवाकोट र धादिङ लगायतका जिल्लाबाट पहाडीले अर्गानिक सामान ल्याउँछ । कतिपय वस्तुको भने पहिले नै समर्थन मूल्यसमेत तोकेर खरिद गर्ने गरिन्छ । तर, प्रशान्तका अनुसार माग धान्न भने धौधौ छ ।
उदाहरणका लागि, पहाडी फुड्ससँग बहराईनका व्यवसायीले हरेक महिना ३ कन्टेनर सेतो बोडी उपलब्ध गराउन प्रस्ताव गरे । तर, यो माग बराबर उपलब्ध गराउन कम्पनी असमर्थ भयो । कारण हो, उत्पादन नै कम छ । मसुरोको मागपनि अधिक छ तर उत्पादन नै छैन ।
‘मार्केट, नेटवर्क, अपरेशन र ब्राण्डिङमा समस्या छैन तर किसानबाट सामान ल्याउनै गाह्रो छ’ प्रशान्त भन्छन्, ‘मागअनुसारको उत्पादन छैन, किसानलाई राज्यको प्रोत्साहन नै पुगेको छैन । जसका कारण बारीहरु जंगलमा परिणत भएका छन् ।’
निर्यातमा नीतिगत सहजताको खाँचो
युरोपका देशबाट ‘जेठो बुढो चामल’को माग धेरै आउँछ । तर, यो चामल निर्यात गर्नै नपाइने प्रावधान रहेकाले पठाउन नसकिएको प्रशान्तको अनुभव छ । मार्सी चामल भने अहिले फाट्टफुट्ट निकासी हुन थालेको छ ।
त्यस्तै, भाङको दानाको ५ सय टनको अर्डर पनि आएको थियो । तर, भाङको दाना पनि निर्यात गर्न नपाइने प्रावधान रहेछ । ‘डग च्यू’ (छुर्पी) को अष्ट्रेलियामा उल्लेख्य माग छ । तर, नेपालबाट भारत लैजाने र त्यहाँबाट ‘हाई भ्यालू’मा निर्यात गर्ने गरिएको प्रशान्त बताउँछन् ।
‘सरकारले यस्ता खालका पोलिसी सुधार गर्नुपर्छ, रेगुलेटरी मापदण्ड पूरा गरेर पठाउन दिनुपर्ने हो’ उनी भन्छन्, ‘राज्यले प्रोडक्सन बढाएर निर्यात गर्ने नीति लिनुपर्छ । दिगो र बलियो अर्थतन्त्रका लागि निर्यातलाई नै सरकारले प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ ।’
‘फास्टो’ पनि सँगसँगै
काठमाडौँको व्यस्त दैनिकीमा किनमेल गर्नपनि एकाध घण्टा समय छुट्याएर मात्रै बजार निस्कनुपर्छ । सवारी जामले खर्चिने समय पनि छँदैछ । यसलाई सरलीकृत गर्न ‘क्वीक कमर्श’को अवधारणा अनुसार प्रशान्तकै नेतृत्वमा ‘फास्टो नेपाल’ पनि अघि बढ्दैछ ।
काठमाडौँ उपत्यकाको चक्रपथभित्र र बाहिर अर्डर गरेको १० देखि १५ मिनेटभित्रै सामान उपलब्ध गराइने प्रशान्त बताउँछन् । यसका लागि १५ वटा डिपार्टमेन्ट स्टोर मोडलका ‘वेयर हाउस’ बनाइएका छन् । ‘अर्डर गरेको १५ मिनेटभित्र सामान पु¥याउँछौँ’ उनले भने, ‘अहिले १५ वटा वेयर हाउस बनाएका छौँ । दशैँ अगाडि नै ३२ वटा पु¥याउँदैछौँ ।’
फास्टोमार्फत चामल, दाल, तेल, आँटा, चिया–कफी, गेडागुडी, चिउरा, डेरी प्रोडक्ट, अचार र मसला लगायतका भान्छामा आवश्यक पर्ने सबैजसो सामान डेलिभरी हुन्छ । यतिमात्रै होइन, ब्युटी र पर्सनल केयरका सामान पनि उपलब्ध छन् । चिसो पेय पदार्थ र लिक्वेयरदेखि ‘हाउस होल्ड’का सामान र इलेक्ट्रोनिक्स सामानसमेत डेलिभरी गरिन्छ ।
प्रशान्तका अनुसार उपभोक्ताले एप्सबाट अर्डर गरेपछि लोकेसन अनुसार जुन स्टोरबाट नजिक पर्छ, त्यहीँबाट डेलिभरी गरिन्छ । यसका लागि अहिलेलाई ९० जना ‘डेलिभरी मेनपावर’ राखिएको छ । स्टोर थपिँदै जाँदा डेलिभरी गर्ने जनशक्ति पनि थपिँदै जानेछ ।
‘१० देखि १५ मिनेटभित्रै अर्डर गरेको सामान आईपुग्छ भन्दा मान्छेलाई अचम्म लागेको छ, अहिले हामीले परीक्षण गर्दा यसमा सफल पनि भईसकेका छौँ’ प्रशान्तले सुनाए, ‘अब फास्टोका प्रयोगकर्ता बढ्नेवाला छन् । चाँडै नै हामी यसको सेवालाई बिस्तार पनि गर्नेछौँ ।’
भविष्यको लक्ष्य
प्रशान्तका अनुसार अहिले पहाडी फुड्सलाई आन्तरिक र बाह्य बजारको कमी छैन । विश्वभरि छरिएका नेपाली समुदायले नेपालकै उत्पादन उपभोग गर्न खोजिरहन्छन्, माग पठाइरहन्छन् । साथै, नेपाली बाहेकका समुदायले पनि नेपाली गेडागुडी, चामल, अचार, छुर्पी, भाङका दाना जस्ता वस्तु मगाईरहेका छन् । निर्यातमा नीतिगत सहजता हुने हो भने वार्षिक अर्बौ रुपैयाँ बराबरका यस्ता सामान विदेशमा निर्यात गर्न सकिने उनको भनाई छ ।
‘नेपालीहरुले मगाउने सामान त छँदैछ, विदेशीले पनि नेपाली उत्पादन खोजिरहेका छन् । हामीले अन्तर्राष्ट्रिय मेलामा भाग लिएर चखाएपछि अर्डर पनि आइरहेका छन्’ प्रशान्त भन्छन्, ‘हाम्रो देशको कफी विदेशीले पनि रुचाउँछन् । यस्ता धेरै प्रोडक्ट छन्, जुन विदेशमा भएका नेपालीलाई मात्रै होइन, विदेशीलाई समेत बिक्री गर्न सकिन्छ ।’
यसैवर्ष पहाडीले ४० करोडको कारोबार पु¥याउने लक्ष्य राखेको छ । तर, केवल कारोबार बढाउने मात्रै लक्ष्य छैन । अर्गानिक उत्पादनमार्फत मुलुकलाई नै विश्व बजारमा परिचित गराउने संकल्प पनि प्रशान्तको टिमले बोकेको छ । अबको ५÷७ वर्षमा नेपाललाई विश्वमा ‘अर्गानिक उत्पादनको हब’का रुपमा चिनाउने लक्ष्य लिईएको छ । यसका लागि कृषि पेशा छोडेका किसानलाई पुनः कृषिमै फर्काउने अभियानमा उनी छन् ।
‘किसानलाई कृषिमै फर्काउने अभियानमा छौँ, यसो हुँदा उत्पादन बढ्न जान्छ र बजार माग पूरा गर्न सकिन्छ’ उनी थप्छन्, ‘नेपाल भनेको सगरमाथाको देश, भगवान गौतम बुद्धको देश भनेर त चिनिन्छ । तर, यहाँको उत्पादनबाट चिनाउन सकिएको छैन । यसकारण हामी अबको पाँचसात वर्षमा नेपाललाई अर्गानिक खानेकुरा उत्पादन हुने देश भनेर चिनाउने लक्ष्यमा छौँ ।’
(यो सामग्री बिजनेशपाना म्यागेजिनको पछिल्लो अङ्कमा पनि प्रकाशित छ)
