मध्यपूर्वमा बढ्दो तनावका कारण इरानले होर्मुज स्ट्रेट बन्द गरेको घोषणा गरेको छ । इरानको इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कोर्प्स (आईआरजीसी) का वरिष्ठ अधिकारीहरूले होर्मुज स्ट्रेट बन्द भएको घोषणा गरेका छन् र यसबाट गुज्रने कुनै पनि जहाजलाई आक्रमण गर्ने धम्की दिएका छन्। यो घटनाले विश्वको २० प्रतिशत तेल र ग्यास व्यापारलाई प्रभावित पार्न सक्छ।
इरानले मार्च २, २०२६ मा होर्मुज स्ट्रेट बन्द भएको आधिकारिक रूपमा पुष्टि गरेको छ। यद्यपि, अमेरिकी सेनाले यसलाई पूर्ण रूपमा बन्द नभएको बताए पनि, जहाजहरूले यसबाट गुज्रन छोडेका छन् र यातायात पूर्ण रूपमा ठप्प भएको छ। जहाज कम्पनीहरू जस्तै मर्स्क र हापाग-लोयडले होर्मुजबाट गुज्रने सबै सेवाहरू स्थगित गरेका छन्।
आईआरजीसीका वरिष्ठ सल्लाहकार इब्राहिम जाबारीले जलसन्धि बन्द भएको र यसबाट गुज्रने जहाजहरूलाई आगो लगाउने धम्की दिएका छन्। यो निर्णय अमेरिका र इजरायलले फेब्रुअरी २८, २०२६ मा इरानमा गरेको हवाई हमलाको प्रतिक्रियास्वरूप आएको हो, जसले इरानका नेताहरूलाई सत्ताबाट हटाउने उद्देश्य राखेको थियो।
होर्मुज स्ट्रेट अर्को सुचना नआउँदासम्मको लागि बन्द भएको देखिन्छ । मार्च २, २०२६ देखि सुरु भएको यो अवस्था कति समयसम्म रहन्छ भन्ने स्पष्ट छैन। यदि तीन महिनासम्म पूर्ण रूपमा बन्द रहेमा, युरोपेली ग्यास मूल्य तीन गुणा बढ्न सक्छ।
किन बन्द भएको हो?
यो बन्द अमेरिका र इजरायलको हमलाको प्रतिक्रिया हो। इरानले यसलाई आफ्नो सार्वभौमिकतामाथिको आक्रमण ठानेको छ र विश्वव्यापी तेल आपूर्तिमा प्रभाव पारेर पश्चिमी देशहरूलाई दबाब दिने रणनीति अपनाएको छ। होर्मुज इरानको दक्षिणी सीमामा रहेको साँघुरो जलमार्ग हो, जसबाट फारसको खाडीबाट तेल निर्यात हुन्छ।
होर्मुज स्ट्रेटको महत्त्व
होर्मुज स्ट्रेट इरान र ओमानको बीचमा अवस्थित छ। यो पर्सियन खाडीबाट खुला समुद्रसम्मको एकमात्र समुद्री मार्ग हो। यो साँघुरो जलमार्गले विश्वको करिब २०% कच्चा तेल र २५% प्राकृतिक ग्यासको व्यापार सम्हाल्छ। साउदी अरब, कुवेत, इराक, संयुक्त अरब इमिरेट्स र कतार जस्ता देशहरूबाट दैनिक करिब २ करोड ब्यारेल तेल यो मार्ग हुँदै विश्व बजारमा पुग्छ।
नेपालको सन्दर्भमा, हाम्रो कुल तेल आयातको ठूलो हिस्सा यो स्ट्रेट हुँदै भारतमार्फत आउँछ। भारतले दैनिक खपत गर्ने ५५ लाख ब्यारेल तेलमध्ये १५ लाख ब्यारेल होर्मुज स्ट्रेटबाट आउँछ।
प्रभाव के हुन्छ ?
विश्वव्यापी प्रभाव: विश्वको २० प्रतिशत तेल र ग्यास यस जलसन्धिबाट गुज्रने भएकाले तेल मूल्यमा तीव्र वृद्धि हुनेछ। यसले ऊर्जा संकट निम्त्याउन सक्छ, जसबाट युरोपेली ग्यास मूल्य १०० अमेरिकी डलर प्रति मेगावाट घण्टासम्म पुग्न सक्छ। यसले वैश्विक महँगाइ बढाउँछ र जीविका लागतमा दबाब पार्छ।
आर्थिक प्रभाव: जहाजहरूले वैकल्पिक मार्ग खोज्नुपर्ने भएकाले ढुवानी लागत बढ्छ, जसले विश्वव्यापी व्यापारलाई प्रभावित पार्छ। यदि लामो समयसम्म बन्द रहेमा, तेल उत्पादन घट्न सक्छ।
यो घटनाले मध्यपूर्वको स्थिरतामा गम्भीर प्रश्न उठाएको छ र विश्वव्यापी ऊर्जा सुरक्षालाई चुनौती दिएको छ।
नेपालमा यसको प्रभाव के हुन्छ?
नेपाल भूपरिवेष्टित देश भए पनि तेल उत्पादनमा पूर्ण रूपमा आयातमा निर्भर छ। होर्मुज बन्द हुँदा विश्वव्यापी तेल मूल्य बढ्ने भएकाले नेपालमा पेट्रोल, डिजेल र ग्यासको मूल्य वृद्धि हुन सक्छ। यसले यातायात लागत बढाउँन सक्छ, जसबाट खाद्यान्न र अन्य वस्तुहरूको मूल्य बढेर महँगाइ बढ्न सक्छ। नेपालको अर्थतन्त्रमा यसले मुद्रास्फीति र आयात बिल बढाउने प्रभाव पार्छ, जसले गर्दा दैनिक जीविकोपार्जन कठिन हुन सक्छ। साथै, रेमिट्यान्स-निर्भर अर्थतन्त्रमा मध्यपूर्वका कामदारहरू प्रभावित हुन सक्छन्।
यस जलसन्धिको विकल्प छ?
होर्मुजको मुख्य वैकल्पिकहरू सीमित छन्:
साउदी अरबको पूर्व-पश्चिम पाइपलाइन: यसले फारसको खाडीबाट तेललाई रेड सीसम्म पुर्याउँछ, तर यसको क्षमता सीमित छ।
संयुक्त अरब इमिरेट्स (यूएई) को हबिबशान-फुजैराह पाइपलाइन: यसले होर्मुजलाई बाइपास गरेर तेललाई ओमानको खाडीमा पुर्याउँछ।
अन्य विकल्पहरूमा इराकबाट टर्की हुँदै पाइपलाइन वा बढ्दो उत्पादन अन्य क्षेत्रहरूबाट (जस्तै अमेरिका वा रुस) समावेश छन्, तर यी पूर्ण रूपमा होर्मुजलाई प्रतिस्थापन गर्न सक्दैनन्। लामो दूरीका वैकल्पिक जलमार्गहरू जस्तै बाब अल-मन्डेब जलसन्धि पनि जोखिमपूर्ण छन्।
